­

doodgewoon 20 februari 2017 007 kopieIndringend debat over Waardig oud worden in verpleeghuis De Eshoeve, maandag 20 februari in De Eshoeve

‘Mijn leven is voltooid.’ Als ouderen dit zeggen, wat bedoelen ze dan? Waar komt dat gevoel vandaan? Hoe diep zit het? Docent en onderzoeker Els van Wijngaarden besloot het hen zelf te vragen. Ze sprak langdurig met 25 ouderen die hun leven als voltooid beschouwen. Eind 2016 promoveerde ze op dit onderwerp en verscheen het boek Voltooid Leven.

Op 20 februari 2017 was ze te gast op een drukbezochte avond over Waardig oud worden in het licht van voltooid leven in verpleeghuis De Eshoeve in Scheveningen. Els van Wijngaarden vertelde welke inzichten het onderzoek haar had gebracht en las aangrijpende passages voor uit het boek. Tweede gast was Thijs Tromp. Hij promoveerde op een onderzoek naar het maken van levensboeken met ouderen boven de 80 jaar. Verandert dit hun kijk op het vroegere en huidige leven? Heeft het een blijvend effect?

De avond werd georganiseerd door het platform Dood gewoon in Den Haag in samenwerking met HWW Zorg en de gemeente Den Haag. In de recreatiezaal van De Eshoeve zaten tachtig zorgmedewerkers, vrijwilligers, mantelzorgers en ouderen. De avond werd geleid door Wout Huizing, auteur van het boek Haagse Waardigheid dat het platform in 2016 uitbracht.

‘Niet meer’

Door de diepgaande gesprekken heeft Els van Wijngaarden een goed beeld gekregen van wat er achter het gevoel ‘voltooid leven’ schuilgaat. ‘Ieder verhaal is anders, maar de grondtoon komt wel overeen. Mensen raken de verbinding kwijt met zichzelf, met anderen en met de wereld. Alles waar ze waardering en levensvreugde uithaalden, valt langzaam weg. Eerst het werk en dan ook hobby’s, reizen, zelfstandigheid - het wordt allemaal steeds moeilijker. Mensen voelen zich losgekoppeld raken van het leven. Iemand verwoordde het zo: ‘Het is alsof ik door de verkeerde kant van een verrekijker naar de wereld kijk. De dingen komen op steeds grotere afstand te staan.’

Langzaam gaat het ‘niet meer-gevoel’ overheersen: jezelf niet meer kunnen uiten zoals vroeger. Niet meer vrij en zelfstandig kunnen gaan en staan waar je wilt. Lichaam en geest doen niet meer wat jij wilt. En ook: er niet meer toe doen. Als er maar zo weinig overblijft, waarom dan nog verder leven?

Nieuwe levenskracht

Die negatieve spiraal kan worden doorbroken als ouderen hun levensverhaal laten optekenen door een vrijwilliger, vertelde Thijs Tromp. ‘De beleving van het voltooide leven wordt genuanceerd. De feiten veranderen niet, maar wel de gevoelens bij die feiten. Feit is dat het bos om je heen dunner wordt. Elke dag is er het gemis van familie, vrienden of de overleden partner. Maar door een levensboek te maken, krijg je weer oog voor alles wat je samen hebt gedaan en beleefd. Voor het plezier en gedeelde verdriet. Naast het gemis komt er ruimte voor dankbaarheid en vergeten herinneringen. Wie zo op zijn leven terugkijkt, vindt nieuwe levenskracht. Boosheid maakt plaats voor acceptatie en voldoening.’

Het vastgelopen levensverhaal kan worden vlot getrokken door iemand er op het juiste moment over te laten vertellen, concludeerde Thijs Tromp. Het boek is niet eens het belangrijkste. Wel dat er iemand luistert, dat de goede vragen worden gesteld en dat alles op zijn plaats valt in het levensverhaal, inclusief de rafelranden.

De interviews zijn sowieso al een fijne onderbreking van doorgaans hoogst voorspelbare dagen. Het doet iemand goed om langdurig over vroeger te kunnen vertellen aan een ander die daar welgemeende belangstelling voor heeft. Het positieve effect lijkt bovendien te beklijven. Thijs Tromp. ‘Veel deelnemers denken na een half jaar nog steeds positiever over hun leven dan in de periode daarvoor. Soms tot hun eigen verbazing. Het levensboek lijkt te helpen bij zingeving op hoge leeftijd.’

Scherpe stellingen

Gespreksleider Wout Huizing vroeg het publiek met eens of oneens te reageren op enkele scherpe stellingen, zoals ‘Voltooid Leven is een sociaal-maatschappelijk probleem’. Of: ‘Levenskunst op hoge leeftijd is een kwestie van leren loslaten en aanvaarden dat het einde niet valt te regisseren.’ De meningen waren verdeeld. Bezoekers kregen de kans hun standpunt toe te lichten, waarbij nuance steeds de grondtoon was. Voltooid leven is een te complex begrip voor zwart-witdenken.

Vogels spotten

Anders dan een ongeneeslijke ziekte is ‘voltooid leven’ een beleving en geen objectief vast te stellen feit. Gevoelens veranderen. Els van Wijngaarden sprak met mensen die zeiden helemaal klaar te zijn met het leven, maar enkele maanden later lag dat toch weer totaal anders. ‘Ik heb gezien hoe een leven ook op hoge leeftijd en ondanks lichamelijke gebreken toch nog een radicale wending kan nemen. Iemand die vast van plan was afscheid te nemen, besloot alsnog te verhuizen naar Zeeland. Hij had weer volop plannen om aan de kust vogels te spotten. De afspraak met de dood werd afgezegd. Hoe definitief is een gevoel? Kun je eigenlijk wel van een leven zeggen dat het voltooid is? Of is dat pas zo als het daadwerkelijk fysiek voorbij is.’

Verpleeghuisarts Karel Kamperman (HWW Zorg) vertelde hoe hij vaak met ouderen sprak die weinig meer verwachten van het leven. ‘Somberheid en eenzaamheid zijn zichzelf versterkende gevoelens. Mensen trekken zich terug, verwaarlozen hun contacten en ondernemen weinig meer. Dat maakt de eenzaamheid groter. Ik vraag dan weleens: Wie zouden u allemaal missen als u er niet meer bent? Met wie zou u nog graag eens afspreken? Ik stimuleer om die oude vriendin of die verre neef toch nog eens te bellen voor een afspraak. De ander blijkt dat vaak erg op prijs te stellen.’

Nieuwe levenskunst

Ouderdom vraagt om andere vormen van levenskunst. Zelfbeschikking en zelfontplooiing moeten noodgedwongen plaatsmaken voor afhankelijkheid accepteren en leren loslaten. In de ogen van Thijs Tromp hoort bij ouderdom het besef dat veel dingen definitief voorbij zijn en dat de toekomst ongewis is. ‘Je hebt niet meer alles zelf in hand, zoals je op jongere leeftijd wel kon denken. Daar zit een grote spanning: we hechten sterk aan onze autonomie, maar op oudere leeftijd worden we steeds afhankelijker.’

Mensen blijken ondanks lichamelijke achteruitgang toch de geestelijke kracht te kunnen vinden om zin aan het leven te geven. Maar in de zaal werd ook begrip gevraagd voor ouderen die dat niet willen of kunnen en die zelf hun levenseinde willen bepalen. ‘De dood is vaak het enige waar je nog wél regie over kunt hebben. Dat willen mensen zich niet laten ontnemen.’

Platform Dood gewoon

Voorzitter Johan Groen van het platform Dood gewoon in Den Haag sloot de bijeenkomst af. ‘We gaan dit jaar extra aandacht geven aan kwetsbare en eenzame ouderen. Ook zij hebben het recht om hun levensverhaal te vertellen en de balans van hun leven op te maken. In de zorg lijkt daar nu weinig tijd voor te zijn, maar het is ook een kwestie van leren, durven en doen. We gaan hierover in gesprek met verpleeghuisdirecties.’

Het platform heeft de afgelopen jaren al meer initiatieven genomen om ouderen hun levensverhalen te laten delen. Zo spreken studenten met ouderen tijdens speciale avonden bij Van Harte Resto en tekenen de verhalen op.

Bovenstaand verslag kunt u hier downloaden.

­